16 Ocak 2019 Çarşamba

Ulug Eŋlik Ŋ ve Kapalı Ė'niŋ Eksikliği

Her hakkı saklıdır.

Günümüzde "Kitabını" yazınca seniŋ mi onuŋ mu aŋlayabiliyor musuŋuz? Hayır. Halbu ki:
Kitabıŋı: seniŋ
Kitabını: onuŋ

Peki "ben"?
ben: kendim
beŋ: tende oluşan siyah nokta

bin: binmek eylemi
biŋ: 1000

kayın: eşiŋ ailesi
kayıŋ: bir ağaç türü

"en" de ne aŋlıyorsuŋuz?
eŋ: azamiyet, eŋ fazla gibi
ėŋ: gėŋişlik

don: giysi türü
doŋ: doŋmak eylemi

1928'de hem normal n hem de Ulug Eŋlik ŋ aynı harfle gösterilmeye başlanınca bu durum ortaya çıktı. Ulug Eŋlik ŋ, Göktürkçede de, Uygurcada da, Osmanlıcada da, Asya'daki Türk Cumhuriyetleriniŋ kullandığı Kiril abecesinde de normal n'den ayrı harfle gösterilir. Latin abecemizde normal n ve Ulug Eŋlik ŋ'yi aynı harfle "n" göstermeğe başlayınca Ulug Eŋlik ŋ yazılışını ve sesini kayb ėttik.
Ha bu arada "Tengri" deki ng, n-g şeklinde iki sessiz değildir, Ulug Eŋlik ŋ'dir: Teŋri. Ulug Eŋlik ŋ'yi temsil ėden harfimiz olmadığı üçün ng ile yazıyoruz.

Ya "yėmek" ve "dėmek" fiillerindeki ė, bazen niçin i oluyor? Çünkü bu ė'ler kapalı. Kapalı ė, e-i arasında bir sesdir. 1928'e kadar kapalı ė'yi normal e'den farklı yazıyorduk. Latin harflerine geçince bazen e bazen de i ile yazmağa başladık ve bu sesi de kayb ėttik.
yėmek: yėdi, yėyor (yiyor)
dėmek: dėdi, dėyor (diyor)

Daha fazla bilgi üçün:

5 yorum:

  1. Bu don meselesi seksenli yıllarda TRT hava durumu sunucusunu işinden etmişti adam iyi niyetle donsuz geceler yanı buzlanma olmasın manasında bir söz etti tabi bizim milletimiz bunu kötüye çekti çevirdi :) gerçekten de dilimizden düşen harflerin eksikliğini hissediyoruz ben ŋ harfini Köktürkçe de halen beceremiyorum, kapalı e harfinide unutmamak lazım.

    YanıtlaSil
  2. Hocam, benim iki sorum var. Birinci sorum, Göktürkçe'de kısaltmaları nasıl yazarız? Örneğin, TBMM ya da TSK gibi. İkinci sorum, yabancı kelimeler nasıl yazılır? Yazıldıkları gibi mi, okundukları gibi mi?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Yazıtlarda kısaltma yok. Bundan dolayı ancak öneri olarak söyleyebilirim. TBMM = 𐱅:𐰋:𐰢:𐰢 , TSK = 𐱅:𐰾:𐰸
      Kesinlikle okundukları gibi. Bir çok yazım sisteminde yabancı sözcükler okunduğu şekliyle yazılır.

      Sil